Hưởng ứng lời kêu gọi “chống giặc dốt” của Chủ tịch Hồ Chí Minh, toàn thể nhân dân Nam Bộ, từ nông thôn đến thành thị bị tạm chiếm, từ trẻ đến già đều coi việc đi học bình dân học vụ là một hành động yêu nước. Khi ấy, ở Nam Bộ nơi nào cũng có các lớp bình dân học vụ, tổ chức trong các trường học, đình chùa, nhà dân hay dưới bóng cây cổ thụ. Giặc đóng đồn bốt khắp nơi, không dạy công khai thì dạy bí mật. Phong trào bình dân học vụ nhanh chóng đạt kết quả đáng khích lệ ở Nam Bộ. Lần lượt xã này đến xã khác hoàn thành xóa mù chữ. Đầu năm 1948, xã Quới Xuân, huyện Gò Vấp, tỉnh Gia Định (cũ) mừng công xóa mù chữ. Lần lượt toàn tỉnh Gia Định, các huyện: Tam Bình (Vĩnh Long), Cầu Ngang (Trà Vinh), Long Mỹ (Cần Thơ) và 256 xã hoàn thành xóa mù chữ. Đến tháng 8-1950, có ngót 2 triệu người được xóa nạn mù chữ, tiếp tục học bình dân học vụ với 20.000 lớp, khoảng 400.000 học viên. Tháng 8-1952, Hội nghị giáo dục toàn Nam Bộ đã đánh giá, Nam Bộ đã có gần 3 triệu người thoát nạn mù chữ, 20% số này đã học qua lớp dự bị bình dân (lớp 3) để thoát nạn mù chữ chắc chắn. Gia Định là tỉnh đầu tiên thanh toán xong nạn mù chữ. Đặc biệt, thành quả bình dân học vụ và xóa mù chữ của ngành giáo dục Nam Bộ đã đào tạo được một thế hệ cán bộ, đảng viên kiên trung, có học thức đáp ứng yêu cầu lãnh đạo và tham gia kháng chiến trên nhiều lĩnh vực. Các trường trung học kháng chiến và trung học bình dân thuộc Sở Giáo dục Nam Bộ đã nâng cao trình độ học vấn đến bậc trung học cơ sở cho hơn một vạn cán bộ kháng chiến. Nhiều người đã trở thành nhà khoa học, sĩ quan cao cấp, văn nghệ sĩ nổi tiếng và những cán bộ lãnh đạo dày dạn kinh nghiệm không chỉ trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp mà còn cả trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước sau này. Nhiều học viên của Nam Bộ, sau năm 1954 tập kết ra miền Bắc tiếp tục được cử đi học tập, nghiên cứu ở trong nước và các nước XHCN, trở thành những nhà lãnh đạo, nhà giáo, nhà khoa học có uy tín của nước nhà.

Là hình thức tổ chức học tập đầu tiên của chế độ mới nhằm xóa nạn mù chữ, tiến lên bổ túc văn hóa rồi trung học kháng chiến, có thể khẳng định, công tác bình dân học vụ đã gây dựng nền móng ban đầu trong công tác tổ chức trường lớp và đào tạo cán bộ, giáo viên. Tính đến năm 1950, Nam Bộ đã đào tạo được 558 giáo viên bổ túc văn hóa và giáo viên tiểu học.

Những thành tựu về bình dân học vụ và xóa mù chữ trong kháng chiến ở Nam Bộ vẫn còn nguyên giá trị và cần được vận dụng sáng tạo vào sự nghiệp giáo dục hiện nay. Trong bất kỳ hoàn cảnh nào cũng phải luôn xác định mục tiêu, nhiệm vụ của giáo dục là phụng sự cách mạng, vì lợi ích dân tộc, giáo dục phải gắn với nhân dân, coi giáo dục là sự nghiệp trồng người, xây dựng con người có đạo đức, có tri thức để phụng sự Tổ quốc. Ngành giáo dục Nam Bộ có được thành tựu như vậy là nhờ làm theo tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục mới, xác định đúng mục tiêu học tập: “Học để làm việc, làm người, làm cán bộ. Học để phụng sự đoàn thể, giai cấp và nhân dân, Tổ quốc và nhân loại”.

HUY VÕ